موزه محرم تبریز؛ نخستین موزه مردم شناسی محرم در ایران

_{نسخه اولیه این مقاله در تاریخ ۱۳۹۷/۰۷/۱ منتشر شده و در تاریخ ۱۴۰۰/۰۱/۲۷ به‌روزرسانی شده است.}

موزه محرم تبریز، نخستین موزه مردم‌شناسی محرم در ایران و یکی از جاهای دیدنی تبریز  است. هدف از تشکیل این موزه، نمایش همیشگی جاذبه‌های مادی و نمادین محرم است. نمادهایی که تنها هنگام عزاداری ماه محرم به کار گرفته شده و باقی روزهای سال در علم خانه‌ها و انبارهای تکایا و مساجد نگهداری می‌شوند.

این موزه در یکی از خانه‌های تاریخی تبریز موسوم به «خانه صحتی» واقع در محله راسته کوچه تبریز قرار گرفته است. این خانه که در زمان حیات مرحوم دکتر «ابوالقاسم صحتی» به‌عنوان حسینیه محل برگزاری مراسم عزاداری ماه محرم بوده و اکنون آثاری در ارتباط با مراسم و آیین‌های عاشورا و محرم را در خود جای داده است.

در این موزه بخشی از نمادهای مراسم و آیین‌های ماه محرم به نمایش گذاشته شده است. نمادهایی که هرکدام نشانه‌ای برای یادآوری مظلومیت سرور و سالار شهیدان کربلا بوده و به‌نوعی حادثه کربلا را تداعی می‌کند. هرکدام از این نمادها و نشانه‌ها گویای بخشی از تاریخ و فرهنگ مناطق مختلف آذربایجان شرقی در ایام محرم به‌خصوص تاسوعا و عاشورای حسینی است.

بی‌تردید در هریک از این مراسمات، نمادها و نشانه‌هایی استفاده می‌شود که مفهوم و پیشینه تاریخی آن‌ها می‌تواند برای افراد از مناطق مختلف کشور و جهان بی‌نظیر باشد و به جرات می‌توان گفت این نمادها با زبان بی‌زبانی، روایات تاریخی و مذهبی مردم را با رنگ و بوی فرهنگی به نسل‌های بعدی منتقل می‌کنند.

خانه صحتی

محل موزه که یکی از خانه‌های تاریخی و فرهنگی شهر تبریز است که متعلق به آقای «ابوالقاسم صحتی» بوده و پس از فوت ایشان، بنا به وصیت آن مرحوم در اختیار اداره کل میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری آذربایجان‌ شرقی قرار گرفته‌ است. 

 این خانه ۴۰۹ متر مربع مساحت دارد و معماری آن را به اواخر دوره قاجار نسبت می‌دهند. خانه صحتی در اوایل دوره پهلوی به‌‌عنوان حسینیه مورد استفاده قرار گرفته بود و هم‌اکنون نیز ۱۲ روز اول ماه محرم به رسم گذشته پذیرای عزاداران حسینی است. طبقه‌ زیرین موزه محرم توسط سازمان میراث فرهنگی طی چند سال اخیر برای مراسم‌های ماه محرم مانند مراسم تلاوت قرآن، سخنرانی، عزاداری و روضه­‌خوانی مورد استفاده قرار گرفته است.

این بنا در سال ۱۳۷۸ شمسی تحت شماره ۲۳۳۶ در فهرست آثار ملی به ثبت رسید. پس از مرمت و استحکام بخشی توسط کارشناسان مجرب مرمت کار سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری آذربایجان شرقی در سال ۱۳۸۷ به‌عنوان موزه مردم‌شناسی محرم مورد استفاده و بهره‌برداری قرار گرفته است.

بخش‌ها و آثار موزه

در ورودی حیاط موزه، مجسمه ذوالجناح، اسب امام حسین (ع) قرار گرفته و در داخل موزه، طبقه اول، انواع طوق، پرچم، گهواره‌های کوچک نذری، چراغ و شمع و در طبقه دوم، ابزار و نوشته‌های مربوط به سوگواری و تعزیه خوانی و نقاشی‌های قدیمی مورد استفاده در آیین سنتی پرده خوانی به نمایش درآمده است.

از جمله آثار موزه می‌توان به کاسه مسی با قلمزنی نام چهارده معصوم (ع)، تبر زین و کشکول مورد استفاده در مراسم پرده‌خوانی، بیرق با شمائل حضرت علی (ع) و…اشاره کرد.

در این موزه انواع طوق‌های مراسم عزاداری نیز به نمایش گذاشته شده‌اند. «طوق» واژه‌ای ترکی و به‌معنای بیرق است که از یک تیغه به نام سرتوغ و زبانه فولادی بلندی تشکیل شده که روی صندوقچه فلزی کوچک ضریح مانندی بر پایه چوب یا فلز به‌شکل چلیپا استوار می‌شود.

ده طوق و علم از روستاهای مختلف استان در موزه محرم نگهداری می‌شود که نوع و مراسم مربوط به آن‌ها، نشانگر گوناگونی و تنوع آیین عزاداری در آذربایجان شرقی است. قدمت هیچ یک از علم‌های موجود در موزه محرم کمتر از ۵۰ سال نیست و قدیمی‌ترین علم موجود در این موزه که از محله بازار اهر به اینجا منتقل شده مربوط به سال ۱۲۴۳ هجری قمری است.

علاوه بر شهرستان‌ها، ۱۳ محله قدیمی تبریز علم‌های معروفی دارند که هیئت‌های مذهبی و علم‌ها به نام همان محله نام‌گذاری شده‌اند که یکی از معروف‌ترین علم‌های استان، علم محله امیرخیزی تبریز است.

از آیین‌های عاشورایی آذربایجان‌شرقی ۹ مورد آن در فهرست آثار ملی کشور ثبت شده‌ است که می‌توان به آیین‌های عزاداری تیمچه مظفریه تبریز، مشعل گردانی روستای شیشوان عجب شیر، تخته زنی روستای فیروز سالار آذرشهر، شاخسی-واخسی (شاه حسین- وای حسین) تبریز، علم گردانی روستای سیه سران جلفا، شبیه خوانی شهر بخشایش، علم بندی و الله الله حسینا و اینا شهرستان مراغه و شمع‌گذاری (شمع پایلاما) از جمله آیین‌های عاشورایی هستند که در فهرست آثار ملی کشور اشاره کرد.

زمان آذین‌بندی علم‌ها در نقاط مختلف آذربایجان شرقی متفاوت است، اما معمولا این مراسم از پنجم ماه محرم یا شب تاسوعا انجام می‌شود و علم واچینی نیز بعد از ۲۸ ماه صفر انجام می‌شود. موزه محرم تبریز از ابتدای تاسیس تاکنون رایگان بوده و در ایام محرم نیز بدون تغییر روال کاری از ساعت ۸ صبح تا ۱۵ بعدازظهر پذیرای بازدیدکنندگان و عزاداران امام حسین (ع) است.

این موزه در انتهای خیابان (راسته کوچه) شهید مطهری، نبش ایستگاه آتش‌نشانی، داخل کوچه شهید احمد گوگانی و پلاک ۲۲ قرار دارد.

منبع تصاویر: سایت تبریز مدرن به نشانی www.tabrizmodern.ir