تاریخچه پاسپورت؛ از الواح باستانی تا پاسپورت‌های الکترونیکی

تاریخچه گذرنامه در ایران به دوره‌های مختلف تاریخی بازمی‌گردد. در دوران هخامنشی اسنادی برای مسافرت‌های بین مناطق مختلف صادر می‌شد. این اسناد به مسافران اجازه می‌داد تا با امنیت و تسهیلات بیشتری به مقصد خود سفر کنند. پس از آن در دوره صفویه، با افزایش تعاملات بین‌المللی و حضور سفیران خارجی در ایران، نیاز به اسناد مسافرتی رسمی بیشتر احساس شد. این دوره را می‌توان نقطه عطفی در تاریخ دیپلماسی و صدور گذرنامه در ایران دانست.

در اواسط سلطنت ناصر الدین‌ شاه قاجار نیز نیاز به اسنادی یک‌پارچه برای سفرهای خارجی احساس شد. در سال ۱۲۶۰ خورشیدی، وزارت امور خارجه کتابچه‌ای با عنوان «دستورالعمل تذکره مرور» تهیه کرد که با تایید ناصرالدین‌شاه به ولایات مرزی ارسال شد تا صدور گذرنامه به‌صورت واحد و متمرکز از تهران انجام شود. در دوران احمدشاه قاجار، گذرنامه‌های تک‌برگی و یک‌بار مصرف برای سفرهای خارجی ایرانیان صادر می‌شد.

با روی کار آمدن حکومت پهلوی، تحولات عمده‌ای در شکل و محتوای گذرنامه‌ها رخ داد. در حدود سال‌های ۱۳۱۴ تا ۱۳۱۵ خورشیدی، با تاسیس فرهنگستان زبان فارسی، واژه «گذرنامه» جایگزین «تذکره» شد و این تغییر در اسناد رسمی نیز اعمال گردید. در زمان محمدرضا شاه پهلوی، گذرنامه‌های ایرانی با طراحی و ویژگی‌های خاصی صادر می‌شدند. این گذرنامه‌ها دارای نشان شیر و خورشید بودند و روی آن‌ها نوشته‌های طلایی «گذرنامه دولت شاهنشاهی ایران» حک می‌شد. در آن زمان، ایرانیان می‌توانستند بدون نیاز به ویزا به بسیاری از کشورهای اروپایی سفر کنند.

پس از انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷، طراحی و محتوای گذرنامه‌های ایرانی تغییر کرد. گذرنامه‌های جدید با نشان جمهوری اسلامی ایران صادر شدند. همچنین، قوانین و مقررات مربوط به سفرهای خارجی و صدور گذرنامه‌ها دستخوش تغییراتی شد. از سال ۱۳۹۰ خورشیدی گذرنامه‌های بیومتریک در ایران صادر می‌شوند که با استانداردهای بین‌المللی هم‌خوانی دارند.